وب دا خوزستان | پايگاه خبري و اطلاع رساني دانشگاه علوم پزشكي جندي شاپور اهواز : آنچه كه بايد درباره ايدز و ويروس اچ اي وي بدانيم
دوشنبه، 20 دی 1395 - 12:59 کد خبر:10400

كلياتي در خصوص عفونت اچ آي وي و ايدز

 

ييماري ايدز يك بيماري عفوني واگيردار است كه عامل ايجاد آن، يك ويروس است كه به آن HIV (اچ آي وي) مي گويند. اين نام از ابتداي حروف نام لاتين ويروس گرفته شده است كه ترجمه فارسي آن “ويروس نقص سيستم ايمني” مي باشد. اصولا ويروس‏ها داراي اين خــصوصيت هستند كه در خارج از سلول زنده قادر به ادامه حيات نيستند. ويروس HIV نيز مانند ساير ويـــــروسها فقط درون يك سلول زنده قادر به ادامه حيات است. يكي از سلول‏هايي كه ويروس HIV براي ادامه حيات به آن احتياج دارد گلبولهاي سفيد در بدن انسان مي باشد. اين ويروس در خارج از بدن (خارج ازسلول‏هاي زنده) در زمان كوتاهي از بين مي رود. اين ويروس به راحتي توسط مواد ضدعفوني كننده (الكل، وايتكس و ….) و حرارت از بين مي رود.

ويروس HIV چگونه وارد بدن مي شود؟

هر عامل بيماريزايي، بر حسب اينكه به كدام قسمت بدن علاقه داشته باشد از يك يا چند راه مخصوص به خود وارد بدن مي شود. از آنجا كه HIV مي‏ خواهد نهايتا “به سلول‏هايي مثل گلبولهاي سفيد بدن دسترسي پيدا كند، پس بايد از راهي وارد بدن شود كه بتواند به راحتي به مقصد خود برسد. بخاطر داشته باشيد كه گلبولهاي سفيد تنها محل زندگي اين ويروس است، پس هر كجا كه گلبول سفيد وجود داشته باشد در صورتي كه حاوي ويروس باشد مي تواند باعث انتقال بيماري شود. نتيجه مي‏ گيريم HIV از طريق خون و ترشحات آلوده در صورتي مي تواند وارد بدن انسان شود به عبارت ديگر اچ آي وي در خون و مايعات جنسي افراد آلوده و در شير زنان آلوده يافت مي­‌شود. انتقال اچ آي وي زماني رخ مي­ دهد كه مقدار كافي از اين مايعات به گردش خون فرد ديگري وارد شود:

۱- خون و فرآورده هاي خوني

۲- تماسهاي جنسي

۳- مادر به كودك

با توجه به راههاي انتقال همه افراد جامعه مي توانند در معرض خطر ابتلا به عفونت HIV باشند و اين بيماري مخصوص هيچ گروه خاصي نيست اما با در نظر گرفتن راههاي انتقال بيماري افراد ذيل بيش از سايرين در معرض خطر هستند:

۱- مصرف كنندگان تزريقي مواد مخدر

۲- افرادي كه روابط جنسي محافظت نشده با افراد مختلف (هم جنس يا جنس مخالف) دارند

۳- دريافت كنندگان مكرر خون

۴- همسر يا شركاي جنسي افراد فوق ‏الذكر

۱- خون و فرآورده هاي خوني

هر گاه خون فردي آلوده به ويروس باشد در صورتي كه با خون فرد ديگري تماس پيدا كند مي تواند بيماري را انتقال دهد. اين حالت ممكن است در زمان انتقال خون اتفاق بيفتد اما توجه به اين نكته ضروري است كه در حال حاضر در ايران تمام خونهاي اهدائي از نظر احتمال آلودگي به HIV ارزيابي مي شوند و در صورت آلوده بودن استفاده نمي شوند پس اين خطر به حداقل  ممكن مي رسد. اما به هر روش ديگري اگر خون آلوده به ويروس وارد خون فرد سالم شود مي تواند آلودگي را منتقل كند كه اين حالت در زندگي روزمره و معمولي با رعايت اصول بهداشتي به ندرت اتفاق مي افتد مثلا اگر فردي كه آلوده به HIV است با يك سرنگ، تزريقي انجام دهد و با همان سرنگ و سوزن كه آغشته به خون آن فرد است بلافاصله فرد ديگري تزريق كند به گونه اي كه خوني كه در سرسوزن يا سرنگ است وارد خون فرد دوم شود احتمال ابتلاي وي بالا خواهد بود.

و به همين ترتيب هر جسم برنده و نوك تيزي كه آغشته به خون آلوده به HIV است در صورتي كه موجب ايجاد خراش يا بريدگي در بدن فرد سالم شود ممكن است سبب انتقال ويروس شود لذا اعمالي مانند خالكوبي، حجامت، سوراخ كردن گوش،‌ ختنه، اعمال جراحي و خدمات دندانپزشكي اگر با وسائل غير استريل انجام شود مي ‏تواند با خطر انتقال ويروس همراه باشد. بخاطر داشته باشيد HIV در خارج از بدن با مواد ضدعفوني كننده مثل وايتكس و حرارت سريعا از بين مي ‏رود. پس اين اعمال اگر با وسايل استريل و تميز انجام شود خطري ندارد. از آنجا كه اغلب معتادين تزريقي رعايت اصول بهداشتي را نمي‏ كنند و از يك سرنگ و سوزن تعداد زيادي بصورت مشترك استفاده مي ‏كنند لذا خطر انتشار ويروس در اين گروه بسيار زياد است يكي از شايعترين راههاي انتشار در بعضي كشورها از جمله كشور ما اعتياد تزريقي است.

۲- تماس جنسي

يكي ديگر از مايعات بدن كه حاوي تعداد زيادي گلبول سفيد است ترشحات جنسي است. پس ترشحات جنسي در فردي كه HIV وارد بدنش شده است آلوده به اين ويروس است و در صورتي كه اين ترشحات با مخاط تناسلي فرد سالم تماس پيدا كند، مي تواند باعث انتقال ويروس شود. توجه كنيد اين خطر براي همه افراد وجود دارد مثلا اگر مردي اعتياد تزريقي داشته باشد و از آن طريق آلوده به HIV شده باشد، همسر وي نيز هنگام تماس جنسي مي‏ تواند به اين ويروس آلوده شود. لازم به ذكر است وجود هر گونه التهاب و عفونت هاي ديگر در دستگاه تناسلي، خطر اين انتقال را افزايش مي دهند. در هر حال تماس جنسي در بسياري از كشورهاي دنيا از شايعترين راههاي انتشار HIV است. بهترين راه پيشگيري از انتقال ويروس از اين راه استفاده صحيح از كاندوم در تماسهاي جنسي است.

۳- مادر به كودك

بيشترين احتمال انتقال از مادر آلوده به كودك وي، در اواخر زمان بارداري و خصوصا هنگام زايمان و هنگام شيردهي اتفاق مي افتد. براي پيشگيري از انتقال از اين طريق به زنان HIV مثبت توصيه مي شود باردار نشوند. درصورت بروز حاملگي از ماه چهارم بارداري پيشگيري دارويي با سه داروي ضد رتروويروسي (‌زايدوودين، لامي وودين و نلفيناوير) انجام شده و زايمان نيز به صورت سزارين انجام خواهد شد. چون ويروس HIV ازطريق شيردهي نيز به نوزاد منتقل مي شود، نوزادان مادران آلوده با شير مصنوعي تغذيه خواهند شد. و بلافاصله پس از تولد تحت درمان پيشگيري با داروهاي فوق قرار خواهد گرفت.

راه‏هاي عدم انتقال

** ويروس ايدز از طريق تماسهاي عادي مثل كار كردن با يكديگر، هم صحبت شدن، همسفر بودن، دست دادن، بوسيدن، روابط اجتماعي مثل سوار شدن در اتوبوس و تاكسي سرايت نمي كند.

** ويروس ايدز از طريق استفاده از حمام عمومي، استخر و توالت قابل انتقال نيست.

** ويروس ايدز از طريق لباس، پوشاك، پتو و رختخواب قابل انتقال نيست.

** عطسه، سرفه و نيش حشرات نمي تواند باعث انتقال آلودگي به شخص سالم شود.

** تماس پوست با ترشحات جنسي مردانه و زنانه، بزاق، ادرار، اشك، عرق، محتواي معده و غيره منجر به سرايت بيماري نمي شود.

با توجه

با توجه به اينكه در روابط معمول و روزمره، ويروس منتقل نمي شود، افرادي كه آلوده به ويروس هستند و يا بيماري ايدز دارند در روابط معمول اجتماعي خطري براي سايرين نداشته و نيازي به جدا كردن آنها از ديگران نيست.

با توجه

پس از ورود ويروس HIV به بدن چه اتفاقي مي افتد؟

همانطور كه اشاره شد اين ويروس به سلولهاي خاصي مثل گلبولهاي سفيد بدن تمايل دارد و به آنها وارد شده و شروع به تكثير مي كند. به عبارت ديگر اين ويروس وارد سلولي مي شود كه خود وظيفه از بين بردن آن را به عنوان يك موجود بيگانه برعهده داشته است، درست مانند دشمني كه در ارتش يك كشور رسوخ كرده و مانع اقدام سربازهاي آن كشور در مقابل بيگانگان گردد.

اين ويروس برخلاف اغلب عوامل بيماريزاي عفوني به خودي خود موجب تخريب و يا صدمه به بافتهاي بدن نمي گردد و پس از ورود به گلبولهاي سفيد تا مدتهاي مديد (حتي ۱۰ سال) در بدن باقي مي ماند و چون هيـــچ تخريبي صورت نمي دهد هيچ علامتي هم ايجاد نمي كند. اين ويروس در سلولهايي مثل گلبول سفيد جاگزين مي شود، هرچند همانطور كه گفته شد وجود اين سلولها براي تكثير و بقاي خود استفاده مي كند و به اين ترتيب گلبول سفيد آرام آرام توان و كارآئي خود را از دست داده و نابود مي شود و اگر اين بار يك ميكروب ديگر وارد شود ديگر نمي تواند در مقابل آن اقدام كند.

به اين ترتيب نه خود ويروس موجب ايجاد علامت مي شود و نه عكس المعل بدن علامتي ايجاد خواهد كرد. بعد از مدتي ماده اي در خون ترشح مي شود كه آن هم هيچ علامتي ايجاد نمي كند و فقط نفع آن اين است كه در تشخيص آزمايشگاهي به ما كمك مي كند. پس به اين ترتيب مي بينيم در مدت زمان خيلي طولاني ويروس در بدن وجود دارد اما فرد هيچ علامتي ندارد به اين مرحله “مرحله بدون علامت” مي گويند. در اين مرحله، فرد بيمار نيست و مثل ساير افرادي كه در جامعه هستند مي تواند طبيعي زندگي كند، اما ويروس در بدن او وجود دارد و مي تواند آن را از طريق خون و ترشحات جنسي به ديگران منتقل كند. در اين دوره اصطلاحا مي گويند “فرد آلوده به HIV و بدون علامت” است.

اما به تدريج و پس از گذشت سالها با كاهش كارآيي و تعداد گلبولهاي سفيد، در واقع بدن قدرت مقابله در برابر ساير بيماريهاي عفوني را از دست مي دهد. به اين ترتيب كه اگر عامل بيماريزاي ديگري به بدن وارد گردد، گلبولهاي سفيد (سربازهاي اسير دست ويروس) نمي توانند به وظيفه محافظتي خود عمل كرده و بدن قادر به هيچ عكس العملي نيست و آن ميكروب مي تواند انسان را از پا در آورد. و در اين مرحله بيماريهاي عفوني و سرطانهاي غير عادي در بدن فرد فرصت رشد و بيماريزايي پيدا مي كنند. وقتي كارآئي گلبولهاي سفيد كاملا از بين رفت تمام ميكروبهايي كه در حالت عادي بيماريهاي ساده ايجاد مي كردند و خيلي زود برطرف مي شدند مي توانند عفونتهاي شديدي ايجاد كند. كه حتي منجر به مرگ فرد شود. به اين مرحله كه در اصل با علامت انواع بيماريهاي عفوني ديگر حادث مي شود “مرحله بيماري” مي گويند و اصطلاحا فرد در اين مرحله “مبتلا به ايدز” شده است.

چگونه مي توان آلودگي به ويروس HIV را تشخيص داد؟

در مرحله بدون علامت هيچ نشانه اي از بيماري وجود ندارد لذا نه خود فرد و نه اطرافيان او نمي توانند بفهمند كه فرد آلوده است. به عبارت ديگر ابتلا به عفونت HIV را به هيچ عنوان از روي ظاهر فرد نمي توان تشخيص داد. همانطور كه قبلاً اشاره شد بعد از ورود ويروس، بدن به تدريج شروع به توليد ماده مي كند (آنتي بادي) كه به تدريج سطح آن در خون زياد مي شود. هرچند توليد اين ماده هم علامتي ايجاد نمي كند اما از آنجا كه با روشهاي آزمايشگاهي مي توان اين ماده (آنتي بادي) را در خون تشخيص داد، به كمك آن مي توان به آلودگي فرد پي برد. پس در دوره بدون علامت فرد هيچ علامت ظاهري ندارد اما تست آزمايشگاهي او مثبت است. همانطور كه اشاره شد آن ماده (آنتي بادي) به تدريج شروع به ترشح مي ‏كند، پس از زماني كه ويروس وارد بدن مي شود تا زماني كه سطح آنتي بادي به حدي برسد كه قابل اندازه گيري باشد يك مدت زماني (بين ۲ هفته تا حتي ۱۶ ماه) وجود دارد كه به آن “دوران پنجره” مي گويند. پس در دوران پنجره علي رغم اينكه ويروس در بدن انسان وجود دارد اما  فرد نه علامتي دارد و نه تست آزمايشگاهي وي مثبت است.

آزمايش اچ آي وي در فردي كه خود را در معرض خطر ابتلا به اچ آي وي مي ­داند مهم است. انواع مختلفي از آزمايش اچ آي وي وجود دارد اما به طور معمول تست تشخيصي الايزا و آنتي بادي براي شناسايي آنتي بادي ها در خون افراد استفاده مي ­شود. براي دست­يابي به يك نتيجه مطلوب، تست آنتي بادي اچ آي وي بايد حداقل سه ماه بعد از آخرين تماس انجام گيرد. انتظار دريافت يك نتيجه ­ي تست مثبت (بدين معني كه فرد به اچ آي وي آلوده شده است) ممكن است هراس آور باشد اما فهميدن اين كه شما اچ آي وي مثبت هستيد، اولين گام براي گرفتن كمك و سالم ماندن است. آزمايش اچ آي وي همچنين براي جلوگيري از گسترش اچ آي وي بسيار مهم است به عنوان مثال بعضي از افراد كه از وضعيت اچ آي وي خود آگاهند مي توانند مراحلي را طي كنند تا مطمئن شوند كه ويروس را به ديگران منتقل نمي­ كنند.

براي مراقبت و درمان فرد آلوده به HIV  يا مبتلا به ايدز چه بايد كرد؟

* هنوز هيچ دارويي براي ريشه كن كردن كامل ويروس پيدا نشده است و وقتي كه ويروس وارد گلبولهاي سفيد بدن يك فرد شود فعلا به هيچ طريقي نمي توان آنرا ريشه كن نمود.

* داروهايي وجود دارد كه با آن مي توان طول عمر مبتلايان را طولاني تر و كيفيت زندگي آنها را بهتر كرد. اين داروها بسيار گران قيمت بوده و مصرف منظم آن از زماني كه بيمار وارد مرحله بيماري (ايدز) مي شود توصيه مي گردد.

افرادي كه در مرحله بدون علامت هستند از دو جنبه مختلف نيازمند مراقبت و توجه هستند:

مراقبت هاي روحي رواني

اين افراد مبتلا به يك بيماري مزمن هستند كه مورد پذيرش جامعه نبوده و موجب شده كه از جامعه طرد شوند و اغلب با وحشت از ننگ و بدنامي مواجه مي باشند مسلما در اين شرايط از نظر روحي رواني بسيار آسيب پذير هستند. از طرف ديگر، اغلب اين افراد چون تفاوت بين عفونت HIV و ايدز را نمي دانند به گمان آنكه با شروع آلودگي زندگي آنها به پايان رسيده است بشدت نا اميد هستند. لذا انجام  مشاوره هاي اصولي براي كمك به فرد در پذيرش بيماريش و باور تفاوت بين ابتلا به عفونت HIV و بيماري امري ضروري است. در غير اينصورت اين فرد ممكن است به افسردگي دچار شده و يا حتي دست به خودكشي زده و يا در صدد انتقام جويي برآيد.

مراقبت هاي پزشكي

از آنجا كه سيستم دفاعي بدن فرد در حال تحليل است، لذا امكان ابتلاي وي به انواع بيماريهاي عفوني ديگر بسيار زياد است. بيماري سل، يكي از بيماريهايي است كه هم فرد و هم اطرافيان وي را تهديد مي كند. پس بايد اين افراد دائما تحت نظر بوده و مورد بررسي هاي لازم قرار گيرند و در صورت لزوم داروهاي مورد نياز براي پيشگيري و يا درمان ساير عفونتها را دريافت دارند. تغذيه مناسب، ورزش و روحيه خوب از ساير عوامل مؤثر در تاخير ورود به مرحله بيماري و ايدز هستند.

عفونت HIV چه ويژگي هاي خاصي دارد كه آنرا از ساير بيماريهاي عفوني متفاوت ساخته است؟

اين بيماري از راههايي منتقل مي شود كه با رفتارهاي پنهان انسان ارتباط دارد (تماس جنسي، اعتياد تزريقي و …). پس ايدز علاوه بر آنكه يك بيماري عفوني است، جزو بيماريهاي رفتاري نيز دسته بندي مي گردد و غالبا  چون بيماريهاي رفتاري چند عاملي هستند كنترل آنان به سختي امكان پذير است. اين بيماري اغلب با خصوصي ترين رفتارهاي انسانها  مرتبط است كه افراد حاضر نيستند به راحتي از آنان صحبت نمايند. از طرف ديگر بيماري داراي دوره بدون علامت بسيار طولاني است (حدود ۱۰ سال) اين نكته از دو نظر حائز اهميت است:

* بيش از ۹۰% كساني كه به اين ويروس مبتلا هستند، از آلودگي خود خبر ندارند.

* افراد آلوده طي سنوات متمادي مي توانند بعنوان مخازن آلودگي عمل كنند چون هيچ علامتي ندارند و مي توانند به راحتي ديگران را آلوده كنند.

اما از طرف ديگــر اگر ايــن افــراد (كــه غالبـا هم در سنين فعال اجتماعي، اقتصادي و … هستند) زمينه مناسبي جهت مشاوره و مراقبت را داشته باشند مي‏توانند بي آنكه خطري براي جامعه محسوب گردند يك زندگي سالم و مفيد داشته باشند، كه اين حق مسلم آنان است. تشخيص بيماري به راحتي ميسر نيست و حتما نيازمند آزمايش خون است كه آن هم در اوائل آلودگي ممكن است منفي گزارش شود (دوران پنجره). تاكنون واكسني جهت پيشگيري شناخته نشده است. راههاي ويژه انتقال بيماري و آموزشهاي غير اصولي كه در اين باره در سنوات قبل و مراحل ابتدايي شناخت بيماري در سطح جهان داده شده است موجب گشته اين بيماري بعنوان ننگ اجتماعي در فرهنگ‏ ها شناخته شود و به همين دليل افراد جرات نمي كنند براي اقدامات تشخيصي مراجعه نمايند. چون جامعه برخورد خوبي با بيماران نداشته، اين افراد اغلب بيماري خود را پنهان كرده و براي اقدامات مراقبتي مراجعه نمي ‏كنند كه اين امر موجب شيوع ساير بيماريهاي عفوني در بين آنان و ساير افراد جامعه هم خواهد شد. لذا ماهيت بيماري ايدز از يك بيماري عفوني به شكل يك معضل سياسي، اقتصادي، اجتماعي و بهداشتي در آمده است تا جائي كه از آن به عنوان بزرگترين چالش قرن نام برده مي شود.

نكته : اگر چه اين بيماري درمان قطعي ندارد اما امروزه با وجود داروهاي مخصوص، كساني كه مبتلا به ايدز مي شوند مي توانند ساليان سال به زندگي طبيعي خود ادامه دهند.

 

درمان ايدز

داروهاي ضد رتروويروسي ميزان اچ آي وي در بدن را در سطح پاييني نگه مي دارند به اين صورت كه سيستم ايمني را به طور موثري قادر به ترميم و فعاليت مي­ سازند. اين داروها بسياري از افراد اچ آي وي مثبت را قادر به زندگي طولاني مدت و سالم مي ­سازند. شروع درمان ضد رتروويروسي عليه عفونت اچ آي وي شامل دارو­هايي است كه بايد روزانه دريافت شوند تا افراد آلوده بهتر زندگي كنند. از آن جايي كه خطر افزايش مقاومت دارويي وجود دارد پيوسته بودن درمان اچ آي وي مهم مي­ باشد. عوارض جانبي دارو­هاي اچ آي وي مي­ تواند اين پيوستگي را دچار اشكال كند و گاهي اوقات بسيار شديد است. براي كاهش تاثير اين عوارض جانبي راه­هايي وجود دارد اما گاهي اوقات تغيير رژيم درماني اچ آي وي هم لازم است. بيش از بيست داروي ضد رتروويروسي براي درمان عفونت اچ آي وي در ايالات متحده و اروپا به تاييد رسيده است و همچنين بسياري از دارو­هاي جديد اچ آي وي در حال حاضر تحت آزمايش قرار دارند. اگر چه درمان اچ آي وي در سال هاي اخير به طور گسترده اي در دسترس قرار گرفته است اما دسترسي به درمان ضد رتروويروسي محدود مي­ باشد.

با درمان ضد­رتروويروسي مي توان اچ آي وي را سركوب كرد، و مانع از پيشرفت آن به ايدز شد. حتي در بعضي موارد مي ­توان با استفاده از داروي ضد رترويروسي سيستم ايمني بدن را قوت بخشيد.

درمان ضد­رتروويروسي قطعا عمر افراد مبتلا به ايدز را زياد مي ­كند. درمان ­هاي تركيبي جديد بسيار موثر است و افراد مبتلا به اچ آي وي مي­ توانند از اين درمان­ ها استفاده كنند تا به ايدز مبتلا نشوند.

ايدز لزوما با مرگ همراه نيست. حتي افرادي هم كه به ايدز مبتلا هستند مي­ توانند از درمان ضد رتروويروسي بهره ببرند. درمان و پيشگيري در مقابل عفونت­ هاي فرصت طلب هم مي ­تواند طول عمر افراد مبتلا به ايدز را افزايش دهد.

با اين كه داروي ضد ­رترويروسي مي تواند از پيشرفت اچ آي وي جلوگيري كند اما هنوز هم بعضي ها به ايدز مبتلا مي شوند. اين موضوع چهار دليل دارد:

در بسياري از كشور­هاي فقير اين درمان براي همه در دسترس نيست. حتي در بعضي كشورهاي ثروتمندتر هم همه نمي توانند از اين درمان استفاده كنند زيرا بسيار گران است و خيلي ها تحت پوشش بيمه نيستند.

بعضي ها كه اوايل كشف اين بيماري به آن مبتلا شدند، يعني قبل از اين كه درمان تركيبي وجود داشته باشد، بعدها دچار مقاومت دارويي شدند و در پي آن از روش­هاي درمان آن ها محدودتر شد.

بعضي ها هيچ وقت آزمايش اچ آي وي ندادند و تنها زماني فهميدند مبتلا هستند كه به سرطان هاي مربوط به ايدز نيز مبتلا شدند. خطر مرگ اين افراد را بيشتر تهديد مي­ كند زيرا آن ها در اين مرحله به درمان پاسخ نمي ­دهند.

بعضي ها هم كه تحت درمان هستند درمان را كامل ادامه نمي ­دهند و يا اثرات جانبي آن را نمي ­توانند تحمل كنند.